(Deze recensie is geschreven door Jef Abbeel. Ik plaats deze recensie met zijn toestemming.)
Titel: Duitsland en zijn joden
Ondertitel: Geschiedenis van het Duitse jodendom van 1743 tot 1933
Schrijver: Amos Elon
Vertaler: Margreet de Boer
Uitgeverij: Meulenhoff / Standaard, Amsterdam / Antwerpen, 2002
ISBN: 90 – 225 – 3265 - 8; € 29,90
blz: 446 p. (incl. foto’s), 20 p. noten, personenregister
taal: Nederlands (vertaald uit het Engels)
kernwoorden: Joden, Duitsland
korte beschrijving van de inhoud:
De Duitse joden, van 1743 tot 1933.
In 1743 kwam de veertienjarige Moses Mendelssohn naar Berlijn, via de poort waar joden en vee binnen mochten.
Hij leerde er zeven talen en werd de “Duitse Socrates” of “joodse Luther “.
In 1935 verliet filosofe Hannah Arendt de stad: de cirkel was rond, de Verlichting was voorbij.
Amos Elon beschrijft de geschiedenis van de joden in Duitsland, in een periode waarin ze meer downs dan ups kenden, aanvankelijk beschimpt, vernederd en uitgesloten werden, dan geleidelijk zich assimileerden, uiteindelijk verdreven of vernietigd werden.
Het grootste deel (p. 1 – 228) handelt over de 18° en 19° eeuw. Het is mooi en aangrijpend, het staat bol van meeslepend geschreven portretten van joodse schrijvers, componisten, filosofen, bankiers, journalisten, maar het is helaas ook langdradig.
Deel twee gaat over de eerste drie decennia van de twintigste eeuw: de periode waarin de joden in Duitsland wel geaccepteerd werden en hun grootste prestaties leverden. Tijdens de overgang van de 19° naar de 20° eeuw werden joden gediscrimineerd in Frankrijk (Dreyfus), vervolgd in Rusland en zijn buurlanden (pogrom = vernietiging), maar in Duitsland konden ze studeren, doceren, schrijven, carrière maken, kunstwerken verzamelen en hun bijdrage leveren aan een multiculturele maatschappij.
Ze legden een grote liefde aan de dag voor de Duitse cultuur, muziek en literatuur. Herzl wou zijn “Judenstaat” stichten onder bescherming van de Duitse keizer (p. 292) en ze boden zich met duizenden aan als vrijwilliger, zowel in de Frans – Duitse oorlog van 1870 als in de Eerste Wereldoorlog. In deze laatste sneuvelden meer dan 3.000 Joden (p. 346).
Het gouden decennium van de Weimarcultuur (p. 366) was de opkomst van Joden als fysicus Einstein, musicus Schönberg, psychoanalysten Freud en Adler, filosofen Cassirer en Husserl, sociologen Adorno en Marcuse. De Duitse overheid was trots op Einstein en legde hem in de watten (p. 368).
Detail: Einstein verweet Weizmann in 1922, dat de zionisten te militant waren en vrede moesten sluiten met hun Arabische buren (p. 369).
En hier staat ook de tekst (p. 370) waarmee hij aan zijn vriend Harry Kessler op eenvoudige wijze uitlegde wat zijn relativiteitstheorie inhield.
Een totaal ander geluid dus dan bij Goldhagen, die Duitser en antisemiet onterecht gelijkschakelde.
Elon zoekt de verklaring voor hun ondergang in de Eerste Wereldoorlog (p. 303 en verder), waarin Duitsland vijf miljoen manschappen verloor (p. 348) en waarna het verpauperde en uitgeputte land aan de rand van de afgrond stond; verder in de daarop volgende revolutie en instabiliteit, de hyperinflatie, het kortzichtige en hardvochtige eisenpakket van Versailles (p. 361), het falen van de Weimarrepubliek, de grondwet die de president (en nadien Hitler) het recht gaf te regeren per decreet, de economische crisis van 1929 en verder, die 5 à 6 miljoen Duitsers werkloos maakte, dat waren de factoren die samen heel de Duitse maatschappij demoraliseerden, ontredderden en overleverden aan Hitler (p. 400).
Hij beschrijft ook hoe de talentrijke Rathenau voor verzoening pleitte, het verdrag van Versailles wilde uitvoeren en zo zijn eigen doodvonnis tekende (p. 371 – 379). Tussen november 1918 en 1922 werden 376 politieke moorden gepleegd: 22 door links, 354 door rechts. Rathenau was die 354ste. Hij sneuvelde niet omdat hij jood was, maar omdat hij de gehate republiek wilde redden. De rechtse daders kregen samen 90 jaar cel, de linkse 248 (p. 376).
De rechters die zulke vonnissen velden en die Hitler na zijn staatsgreep spoedig vrijlieten (p. 381), stonden tien jaar later ook aan zijn kant. In 1930 schoot zijn zetelaantal omhoog van 12 naar 107 (p. 391).
Op bevel van Stalin, vormde de KPD niet één front met de SPD tegen de nazi’s.
Ze werd hevig antisemiet, getuige volgend citaat: “Verpletter de jodenkapitalisten, hang ze op aan lantaarnpalen, vermorzel ze” (p. 393).
In september 1931 werden Berlijnse joden door een nazi-bende overvallen: met deze Kurfürstendamm-pogrom begon de echte tragedie (p. 395).
In 1933 eindigde het tijdperk van het joodse intellectualisme en van de “republiek der letteren” met de massale boekenverbrandingen (p. 403 - 405).
De exodus, die begonnen was in 1930, kwam op volle toeren. Emigranten moesten een draconische emigratiebelasting betalen. De armere joden bleven dus achter. Het vervolg is bekend.
Enkele bedenkingen: het is een schitterend boek, zonder veel rancune, geschreven in een voor iedereen begrijpelijke taal. Elon is zeer belezen, hij reikt niet enkel veel feitenkennis aan, maar slaagt er ook in deze genuanceerd te beoordelen.
Ik mis een hoofdstuk over de aanwezigheid van joden in de Duitse gebieden vóór 1743. We moeten het stellen met enkele zinnen op pagina’s 13, 28,29 en 32.
Blijkbaar waren er al joden in de vroege keizertijd en volgens Martin Gilbert (“The Routledge atlas of Jewish history”, Routledge, London, 1995) hielden ze zich daar aanvankelijk bezig met slavenhandel.
Ze stelden het goed tot de Kruistochten (p. 28 –29). Van dan af kregen de eeuwenlang de schuld van alles op zich.
Ik [/u]mis ook een afsluitend hoofdstukje over de houding van de BRD en de DDR tegenover de joden en tegenover Israël na 1948, over de enorme prestaties van de uitgeweken joden in de Verenigde Staten en over de joden in het Duitsland van nu. De lijst van die gevluchte joden is ook niet compleet: denk maar aan Heinz (Henry) Kissinger, die in 1938 zijn land verliet (Joan Comay – “Who’s Who in Jewish History”, Routledge, London, 1995) en de eerste joodse minister van Buitenlandse zaken werd in de Verenigde Staten.
Maar dat was niet de bedoeling van de auteur. Enkele minuscule drukfoutjes zien we ook door de vingers.
Jef Abbeel – (december 2002 – april 2003)
Duitsland en zijn Joden (Amos Elon)
Wie is er online
Gebruikers op dit forum: ClaudeBot en 0 gasten